»»» Γιώργος Μπαμπινιώτης
Σε δημόσιες ομιλίες μου για τη γλώσσα το πρόβλημα
που τίθεται τα τελευταία χρόνια, πιεστικά, σε ένταση και με έναν αγωνιώδη θα
έλεγα τρόπο, είναι αν η γλώσσα μας και γενικότερα οι ομιλούμενες
γλώσσες κινδυνεύουν από την όλο και μεγαλύτερη χρήση των ηλεκτρονικών
υπολογιστών (Η/Υ) στην επικοινωνία του σύγχρονου ανθρώπου. Το γεγονός ότι όλο
και περισσότεροι άνθρωποι εγκαταλείπουν το στυλό ή το μολύβι ή την ζωντανή
ομιλία για να γράψουν το κείμενό τους απευθείας στον Η/Υ, το ότι η
επικοινωνία για πολλούς, ιδιαίτερα νέους ανθρώπους, γίνεται με ανταλλαγή
μηνυμάτων σε υπολογιστές και με "ηλεκτρονικό ταχυδρομείο", το
γεγονός ότι έγγραφα, μελέτες και ολόκληρα βιβλία περνούν από την έντυπη στην
ηλεκτρονική μορφή, όλα αυτά έχουν θορυβήσει πολλούς που θεωρούν ότι βαθμηδόν
θα μειωθεί σημαντικά -αν δεν αχρηστευθεί- η ικανότητα και η επιθυμία της
ζωντανής και επαρκούς χρήσης της γλώσσας.
Ειδικά για την ελληνική γλώσσα, επειδή πολλές
εντολές του Η/Υ και μεγάλο μέρος της πληροφορικής δηλώνεται στην αγγλική
γλώσσα κι επειδή ακόμη το λατινικό αλφάβητο έχει -μέσω της Αγγλικής και άλλων
γλωσσών- επικρατήσει στα προγράμματα, όπως -για λόγους ευκολίας- έχει
επικρατήσει πλήρως στους Η/Υ το μονοτονικό (ή και το ατονικό) σύστημα,
πιστεύεται επιπλέον ότι η εκτεταμένη χρήση του Η/Υ γίνεται εφαλτήριο για την
βαθμιαία επιβολή της αγγλικής γλώσσας και του λατινικού αλφαβήτου εις βάρος
της Ελληνικής και του ελληνικού αλφαβήτου. Πόσο ευσταθούν αυτοί οι φόβοι έστω
και στην υπερβολή τους; Μήπως υπάρχει πραγματικός κίνδυνος όσο μεγαλώνει η
σχέση των νέων και η βαθμιαία εξάρτησή τους από τον υπολογιστή; Μπορείς και
να χρησιμοποιείς πολύ τον Η/Υ για την επικοινωνία σου και να διατηρείς
αλώβητη τη γλωσσική σου ικανότητα; Δύνασαι «δυσί κυρίοις δουλεύειν»; 'Η μήπως
πρόκειται, στην ουσία, για κινδυνολογία και ψευδοπρόβλημα; Η άποψη που
υποστηρίζω, εξακολουθώντας ο ίδιος να γράφω τα κείμενά μου με στυλό αλλά και
έχοντας πολύ και από παλιά ασχοληθεί με ηλεκτρονικά προγράμματα της γλώσσας,
είναι ότι η γλωσσική τεχνολογία, το τι μπορείς να κάνεις με τις δυνατότητες
επεξεργασίας της γλώσσας που προσφέρει ο Η/Υ, είναι υπέρ και όχι εναντίον της
γλώσσας. Θα δικαιολογήσω, με πολλή συντομία, αυτή τη θέση.
Τι μπορεί να προσφέρει στη γνώση και τη χρήση
της γλώσσας η σύγχρονη τεχνολογία της γλώσσας (language engineering); Πολλά,
σπεύδω να πω. Η τεχνολογία της γλώσσας μπορεί πρώτα-πρώτα, μέσω της μηχανικής
μετάφρασης και διερμηνείας, να στηρίξει τόσο τις μικρές εθνικές γλώσσες,
"τις γλώσσες εν κινδύνω", όσο και τη γενικότερη γλωσσική
επικοινωνία, ώστε να περιοριστεί η "μονοκρατορία" της μιας ξένης
γλώσσας εις βάρος όλων των άλλων γλωσσών, εις βάρος της ατομικής αλλά και της
εθνικής γλωσσικής ταυτότητας. Πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι, παράλληλα
προς τους συμβατικούς τρόπους κατάκτησης της μητρικής γλώσσας, η τεχνολογία
της γλώσσας μπορεί να βοηθήσει αποφασιστικά στο να δημιουργηθεί από ανθρώπους
που διαθέτουν γνώση και φαντασία πιο ενδιαφέρουσα, πιο θελκτική (ιδίως για
παιδιά αλλά και μεγάλους), πιο πλούσια, πιο γόνιμη, πιο συστηματική, συχνά
και πιο έγκυρη και, οπωσδήποτε, πιο αποτελεσματική γνώση της μητρικής
γλώσσας. Και είναι αρχή της γλωσσικής επιστήμης ότι όσο καλύτερα γνωρίζει
κανείς τη γλώσσα του, τόσο περισσότερο την αγαπάει, την νοιάζεται και την
υπερασπίζει. Τα "γλωσσικά κάστρα", είναι γνωστό, πέφτουν "από
μέσα", από την αδιαφορία, την άγνοια και την συνακόλουθη κατάπτωση μιας
γλώσσας. Ο πληροφορικός της γλώσσας μαζί με τον γλωσσολόγο και τον εκπαιδευτικό
μπορούν να "κάνουν θαύματα" στον τομέα της υποστήριξης της
διδασκαλίας της γλώσσας (λεξικά, γραμματική - σύνταξη, ορθογραφία, ύφος,
ποικίλη γλωσσική βοήθεια), μέσα και, κυρίως, έξω από την τάξη.
Η εκπαιδευτική τεχνολογία της γλώσσας μπορεί να
αποδειχθεί το κλειδί για τη λύση βασικών προβλημάτων της γλωσσικής
εκπαίδευσης σύμφωνα με τις σύγχρονες απαιτήσεις της επικοινωνιακής
γλωσσολογίας και της γλωσσολογίας του κειμένου. Το ίδιο φυσικά ισχύει και
στην υποστήριξη της εκμάθησης των ξένων γλωσσών. Η καταπολέμηση της μιας
ξένης γλώσσας επιτυγχάνεται όταν είναι εύκολη και δυνατή η πρόσβαση σε
περισσότερες ξένες γλώσσες. Κι αυτό προϋποθέτει μείωση του χρόνου εκμάθησης
της ξένης γλώσσας και αύξηση της αποτελεσματικότητας στη μέθοδο διδασκαλίας.
Να μια νέα πρόκληση για την τεχνολογία της γλώσσας, που ήδη έχει σημειώσει
μεγάλη πρόοδο στον τομέα αυτόν. Κι ακόμη υπάρχει καλύτερη "άμυνα"
για τις μικρές εθνικές γλώσσες από τη μετάφραση; Τη γρήγορη, την αξιόπιστη
και την πολύγλωσση μηχανική μετάφραση, με όλα τα προβλήματα και τους περιορισμούς
που γνωρίζουν οι ειδικοί ότι έχει η αυτόματη μετάφραση. Στην "ηθική της
γλώσσας" η μετάφραση (συμβατική ή μηχανική) είναι κύρια μορφή προστασίας
των "γλωσσών εν κινδύνω". Τελειώνω με τις εξής σκέψεις, τις οποίες
διατυπώνω επιγραμματικά και κάπως δογματικά:
(α) Η τεχνική των Η/Υ από πλευράς πολιτισμού και
ποιότητας ζωής, στην οποία περιλαμβάνεται και η ποιοτική χρήση της γλώσσας,
μπορεί να σημάνει ό,τι το πέρασμα του ανθρώπου από το ωμό στο ψημμένο κρέας:
Ριζική αλλαγή στην πρόσκτηση και μετάδοση της γνώσης με ασύλληπτες έως τώρα
αλλαγές στην Παιδεία και τη Γλώσσα.
(β) Ο τεχνολόγος, ιδίως ο τεχνολόγος της γλώσσας, στα
πλαίσια μιας "ηθικής της γλώσσας" που πρέπει να διέπει τις
επικοινωνιακές μας σχέσεις, μπορεί να αποδειχθεί ο κατ' εξοχήν ανθρωπιστής
επιστήμονας, ο πιο άδολος και πρακτικά ο πιο αποτελεσματικός. Αυτός που
μπορεί να βοηθήσει τον σύγχρονο άνθρωπο όχι μόνο να διαφυλάξει αλλά και να
αναπτύξει τη μητρική του γλώσσα, δηλ. την εθνική και ατομική του φυσιογνωμία.
(γ) Η τεχνολογία της γλώσσας, μέσα από την τεχνολογία
της εκπαίδευσης, μπορεί να βελτιώσει ριζικά την ποιότητα της γλωσσικής
επικοινωνίας του ανθρώπου τόσο στη μητρική όσο και στις ξένες γλώσσες, που θα
πει να βοηθήσει να γίνει πιο έντιμη και πιο ειλικρινής η συνάντηση ανθρώπου
με άνθρωπο μέσα και έξω από τον τόπο του.
Ο κ. Γιώργος Μπαμπινιώτης είναι καθηγητής της
Γλωσσολογίας στο Παν. Αθηνών.
Από την εφημερίδα "Το Βήμα"
|
